Schatkamer van prent- en tekenkunst

Welbeschouwd is het een tekeningetje van niks. Qua formaat dan. Het blaadje papier is iets groter dan een visitekaartje.

Maar het portret dat Hendrik Goltzius (1558-1617) erop tekende, is van een kwaliteit waarvan je stil wordt. Ook na 450 jaar heeft het niets aan zeggingskracht ingeboet. Een jongen van een jaar of dertien kijkt ons aan. Hij is een beetje op zijn hoede. Een houding van: wat moeten jullie nou eigenlijk van me, laat me toch! Goltzius tekende hem rond 1584. Niet met pen of potlood, maar met een metaalstift. De jongen is ongelooflijk minutieus geportretteerd. Kijk maar eens naar zijn haren, neus en oorschelp. En dan is er natuurlijk de blik in zijn ogen. De tekening is slechts half voltooid. Het waarom is nooit achterhaald. Maar dat ‘unvollendete' geeft de tekening juist charme. Met een paar lijnen zijn het bovenlichaam en de tafel waarachter de jongen staat, aangezet. We zien een platte hoed, een opengeslagen boek en een blaadje papier liggen. Hij houdt een pennenkoker vast, waaraan een inktpotje bungelt.

Het gezicht, de kraag en linkermouw zijn heel precies uitgewerkt. Minutieus heeft Goltzius de arceringen dicht naast elkaar gezet. De subtiele grijstinten en het fluweelachtige effect bereikte hij door heel voorzichtig met een stukje zeemleer de lijntjes uit te wrijven. Hier is een meesterhand aan het werk geweest, dat is duidelijk. Over de meesterhand van Goltzius gesproken: die was verminkt. Het gevolg van een ongeluk in zijn peutertijd. Als éénjarige verbrandde hij zijn hand aan de haard. De identiteit van de puber van de tekening is al sinds tijden onderwerp van kunsthistorische haarkloverij. Men houdt het erop dat het Jacob Matham is, de stiefzoon van de kunstenaar. Helemaal zeker zullen we het nooit weten, maar die twijfel staat op geen enkele wijze de ervaring van pure schoonheid in de weg.

Het miniatuurportretje is een van de ongeveer vijftig werken in de tentoonstelling Op weg naar de Gouden Eeuw - Hendrick Goltzius & Jacques de Gheyn II in het Limburgs Museum. De expositie is een zeldzame kans om kennis te maken met twee onbetwiste grootmeesters van de grafische kunsten rond 1600. Hendrick Goltzius is geboren vlak over de grens bij Venlo, in het Duitse Bracht. Jacques de Gheyn II (1565-1629), is van origine een Antwerpenaar. Ze maakten furore ver weg van hun geboortegrond: in de Republiek der Verenigde Provinciën, de noordelijke Nederlanden. Goltzius en De Gheyn legden zich vol overgave toe op de kunst en worden gerekend tot de grondleggers van de Gouden Eeuw. Tussen 1585 en 1588 was De Gheyn leerling in de werkplaats van Goltzius. Onder het oog van de meester verfijnde hij zijn vaardigheden tot het uiterste. In zijn latere carrière ontwikkelde de leerling zich tot een onafhankelijke kunstenaar met een eigen repertoire

Het is voor het eerst dat de gevierde ‘meesters van de penne' naast elkaar te zien zijn. De vergelijking vormt een aanleiding om de wortels van de kunst van de Gouden Eeuw beter te leren kennen. Bij Goltzius ligt de nadruk op zijn relatie tot de cultuur van de oudheid. Mythologieën zijn voor hem een onuitputtelijke bron van inspiratie. De werken van De Gheyn brengen een aantal voor de kunstenaar kenmerkende aspecten in beeld: zijn verwevenheid met universitaire wereld van Leiden, zijn natuurstudies en de kracht van zijn dichterlijke fantasie zoals die onder meer tot uiting komt in zijn fameuze heksentaferelen die ware spektakelstukken zijn. Op weg naar de Gouden Eeuw - Hendrick Goltzius & Jacques de Gheyn II is een ware schatkamer van de Nederlandse teken- en prentkunst. 

Limburgs Museum, Venlo

28 november t|m 28 februari